Okres zimowy wiąże się z występowaniem szczególnych zagrożeń dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników. Niska temperatura, opady atmosferyczne, wiatr, oblodzenie oraz krótka pora dzienna wpływają na warunki wykonywania pracy oraz jej organizację. Zgodnie z przepisami prawa pracy to pracodawca ponosi odpowiedzialność za zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w każdych warunkach atmosferycznych.
Przypominamy o podstawowych obowiązkach pracodawcy związanych z organizacją pracy w okresie zimowym, ze szczególnym uwzględnieniem prac wykonywanych na otwartej przestrzeni oraz w pomieszczeniach nieogrzewanych.
Profilaktyczne posiłki i napoje
Zgodnie z art. 232 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie, odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych. Szczegółowe zasady w tym zakresie określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów.
W okresie zimowym, przy niskich temperaturach, szczególne znaczenie ma zapewnienie pracownikom napojów gorących. Pracownicy wykonujący pracę na otwartej przestrzeni przy temperaturze poniżej 10°C powinni mieć nieograniczony dostęp do takich napojów.
Dodatkowo, w przypadku wykonywania pracy związanej z dużym wysiłkiem fizycznym, pracodawca zobowiązany jest do zapewnienia jednego, gorącego posiłku. W okresie od 1 listopada do 31 marca prawo do bezpłatnego, ciepłego posiłku przysługuje pracownikom wykonującym pracę na otwartej przestrzeni, jeżeli wydatek energetyczny w czasie jednej zmiany roboczej przekracza:
- 1500 kcal – u mężczyzn,
- 1000 kcal – u kobiet.
Zapewnienie posiłków i napojów profilaktycznych stanowi istotny element ochrony zdrowia pracowników oraz ogranicza ryzyko wychłodzenia organizmu.
Minimalna temperatura w pomieszczeniach pracy
Zasady dotyczące temperatury w pomieszczeniach pracy określa Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Zgodnie z §30 tego Rozporządzenia w pomieszczeniach pracy należy zapewnić temperaturę odpowiednią do rodzaju wykonywanej pracy, nie niższą niż:
- 18°C – w pomieszczeniach biurowych oraz przy wykonywaniu lekkiej pracy fizycznej,
- 14°C – w przypadku pozostałych prac fizycznych, o ile względy technologiczne nie uzasadniają innego rozwiązania.
Ponadto, zgodnie z §31 Rozporządzenia, pomieszczenia i stanowiska pracy powinny być zabezpieczone przed niekontrolowaną emisją ciepła oraz przed napływem chłodnego powietrza z zewnątrz np. poprzez kurtyny powietrzne i wiatrołapy. Odpowiednia temperatura w pomieszczeniach pracy ma istotne znaczenie nie tylko dla komfortu, ale przede wszystkim dla zdrowia i zdolności pracowników do bezpiecznego wykonywania obowiązków.
Odzież robocza i ochronna dostosowana do warunków zimowych
Zgodnie z art. 237⁶ §1 i §3 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikom nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej, zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych czynników środowiska pracy. Do takich czynników należy m.in. niska temperatura, wiatr oraz wilgoć.
Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP zobowiązuje pracodawcę
do zapewnienia środków ochrony indywidualnej odpowiednich do występujących zagrożeń (§39 ust.1) oraz dostosowanych do warunków atmosferycznych (§44). Jeżeli nie jest możliwe zapewnienie odpowiedniej temperatury na stanowisku pracy, pracodawca powinien ograniczyć oddziaływanie zimna poprzez właściwie dobraną odzież ochronną.
W praktyce przy doborze odzieży roboczej i ochronnej należy uwzględniać:
- temperaturę otoczenia,
- siłę wiatru i wilgotność powietrza,
- czas przebywania pracownika na zewnątrz,
- charakter i intensywność wykonywanej pracy.
Pomocne w tym zakresie są normy techniczne, w szczególności PN-EN 342 (odzież chroniąca przed temperaturą poniżej -5°C) oraz PN-EN 14058 (odzież do środowisk chłodnych, poniżej 5°C). Normy te są stosowane i uwzględniane w praktyce kontrolnej oraz wskazywane przez Centralny Instytut Ochrony Pracy.
Przerwy w pracy oraz pomieszczenia do ogrzewania się
Praca w warunkach zimowych, zwłaszcza na otwartej przestrzeni lub w nieogrzewanych pomieszczeniach, wymaga odpowiedniej organizacji czasu pracy. Jednym z kluczowych elementów jest zapewnienie pracownikom możliwości korzystania z przerw regeneracyjnych.
Częstsze przerwy pozwalają ograniczyć czas ekspozycji na zimno i zmniejszają ryzyko wychłodzenia organizmu. Zasady ich udzielania powinny być określone w regulaminie pracy lub w instrukcjach stanowiskowych.
Obowiązek zapewnienia pomieszczeń do ogrzewania się pracowników wynika z §44 Rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Przy pracach wykonywanych na otwartej przestrzeni lub w nieogrzewanych pomieszczeniach pracodawca powinien zapewnić w pobliżu miejsca pracy pomieszczenia umożliwiające:
- schronienie się przed opadami atmosferycznymi,
- ogrzanie się,
- zmianę odzieży,
- suszenie mokrej odzieży i obuwia roboczego,
- podgrzanie posiłków.
W pomieszczeniach tych powinna być zapewniona temperatura co najmniej 16°C, a ich powierzchnia powinna być dostosowana do liczby pracowników. Jeżeli zapewnienie takich pomieszczeń nie jest możliwe, pracodawca zobowiązany jest do zapewnienia odpowiednio zabezpieczonych źródeł ciepła, z zachowaniem zasad ochrony przeciwpożarowej.
Zapobieganie poślizgnięciom i upadkom
Zimą jednym z najczęstszych zagrożeń wypadkowych są poślizgnięcia i upadki spowodowane oblodzeniem oraz zalegającym śniegiem. Pracodawca powinien podejmować działania mające na celu ograniczenie tego ryzyka, w szczególności poprzez:
- regularne odśnieżanie i posypywanie ciągów komunikacyjnych,
- zapewnienie bezpiecznego dostępu do budynków,
- stosowanie obuwia roboczego z antypoślizgową podeszwą, dostosowanego do warunków zimowych.
Działania te mają istotne znaczenie dla zapobiegania wypadkom przy pracy.
Ocena ryzyka zawodowego i szkolenia
Warunki zimowe powinny być uwzględnione w ocenie ryzyka zawodowego. Pracodawca powinien zidentyfikować zagrożenia związane z niską temperaturą, takie jak ryzyko wychłodzenia, odmrożeń, chorób układu oddechowego czy obniżonej koncentracji.
Istotnym elementem profilaktyki są również szkolenia oraz instruktaże sezonowe. Pracownicy powinni być informowani o objawach wychłodzenia, zasadach korzystania z odzieży ochronnej oraz konieczności zgłaszania złego samopoczucia.
Organizacja pracy i dokumentacja
W okresie zimowym zaleca się odpowiednie planowanie pracy, w tym ograniczanie wykonywania prac na zewnątrz w najzimniejszych porach dnia oraz stosowanie rotacji pracowników. Należy również zadbać o właściwe oświetlenie stanowisk pracy i dróg komunikacyjnych, szczególnie przy skróconym czasie naturalnego światła dziennego.
Pracodawca powinien posiadać aktualną dokumentację dotyczącą organizacji pracy w warunkach zimowych, w szczególności:
- ocenę ryzyka zawodowego,
- wykaz odzieży roboczej i ochronnej,
- zasady wydawania posiłków i napojów profilaktycznych,
- instrukcje pracy w niskich temperaturach.
Podsumowanie
Zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w okresie zimowym wymaga od pracodawcy kompleksowego podejścia, obejmującego zarówno kwestie techniczne, organizacyjne, jak i profilaktyczne.
Przestrzeganie obowiązujących przepisów oraz stosowanie dobrych praktyk pozwala ograniczyć ryzyko zagrożeń, chronić zdrowie pracowników i zapobiegać wypadkom przy pracy.
