Bezpieczeństwo i higiena pracy w trakcie upałów
Z uwagi na panujące w Polsce upały i wiążące się z tym szczególne zagrożenie dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników postanowiliśmy wspomnieć o zasadach obowiązujących pracodawców w związku z obecną sytuacją meteorologiczną. Wysoka temperatura, silne nasłonecznienie oraz stosunkowo duża wilgotność powietrza naszej strefy klimatycznej znacząco wpływa na warunki wykonywania pracy oraz jej organizację. Zgodnie z przepisami prawa pracy to pracodawca ponosi odpowiedzialność za zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w każdych warunkach atmosferycznych.
Przypominamy o podstawowych obowiązkach pracodawcy związanych z organizacją pracy w okresie letnim, ze szczególnym uwzględnieniem prac wykonywanych
na otwartej przestrzeni oraz w pomieszczeniach zamkniętych.
Wymogi w zakresie pomieszczeń pracy i ich wyposażenia
Zgodnie z § 15 ust.1 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, pomieszczenia pracy i ich wyposażenie powinny zapewniać pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy, które obejmują m. in. odpowiednią temperaturę, wymianę powietrza oraz zabezpieczenie przed wilgocią, niekorzystnymi warunkami cieplnymi i nasłonecznieniem.
Ustawodawca nie określił w sposób ścisły maksymalnych, dopuszczalnych temperatur powietrza na stanowisku pracy uprawniających do powstrzymania się od świadczenia pracy, nie oznacza to jednak, że pracownik narażony na ekstremalne warunki pogodowe jest pozbawiony ochrony.
Prawo powstrzymania się od pracy przy niezachowaniu warunków BHP
W sytuacji, gdy pracodawca nie zapewnił bezpiecznych i higienicznych warunków pracy na stanowisku, pracownik ma prawo powstrzymać się od jej wykonania, a w skrajnym wypadku nawet oddalić się z miejsca świadczenia pracy powiadamiając o tym swojego przełożonego. Co ważne, pracownik w tej sytuacji zachowuje prawo do wynagrodzenia i nie może ponieść żadnych negatywnych konsekwencji takiego zachowania, co wynika wprost z przepisów art. 210 §1-3 Kodeksu pracy.
Powyższe uprawnienie dotyczy stanowisk pracy znajdujących się na zewnątrz jak i wewnątrz budynków.
Stały dostęp do wody oraz profilaktyczne posiłki i napoje
Zgodnie z art. 232 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie, odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych. Szczegółowe zasady w tym zakresie określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów.
Zgodnie z §4 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia, pracodawca zapewnia napoje pracownikom zatrudnionym:
- w warunkach gorącego mikroklimatu, charakteryzującego się wartością wskaźnika obciążenia termicznego (WBGT) powyżej 25oC,
- przy pracach na otwartej przestrzeni przy temperaturze otoczenia powyżej 25oC,
- na stanowiskach pracy, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28oC (przy pracy wewnątrz budynków).
Pracodawca zapewnia pracownikom stały, nieograniczony dostęp do napojów
w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników.
UWAGA: W przypadku, gdy wydatek energetyczny w czasie jednej zmiany roboczej przekracza:
- 1500 kcal – u mężczyzn,
- 1000 kcal – u kobiet,
napoje te muszą być dodatkowo wzbogacone w sole mineralne i witaminy zgodnie z §4 ust. 2 rozporządzenia.
Dodatkowo, pracodawca zapewnia posiłki pracownikom wykonującym prace w pomieszczeniach zamkniętych, w których ze względów technologicznych wskaźnik obciążenia termicznego (WBGT) wynosi powyżej 25oC, a wydatek energetyczny w czasie jednej zmiany roboczej przekracza:
- 1500 kcal – u mężczyzn,
- 1000 kcal – u kobiet.
Zapewnienie dostępu do wody oraz posiłków profilaktycznych stanowi istotny element ochrony zdrowia pracowników oraz ogranicza ryzyko przegrzania organizmu w trudnych warunkach.
Ponadto, zgodnie z § 13 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, pracodawca ma obowiązek zapewnić 90 litrów wody na każdego pracownika (lub 60 litrów w przypadku korzystania z natrysków), w przypadku wykonywania prac brudzących w wysokiej temperaturze.
Podczas pracy na zewnątrz, podobnie jak w warunkach zimowych, należy zapewnić pracownikom możliwość schronienia się czy odpoczynku oraz zapewnienie im odpowiednich warunków higieniczno-sanitarnych.
Zgodnie z §111 Rozporządzenia pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom pomieszczenia i urządzenia higienicznosanitarne, których rodzaj, ilość i wielkość powinny być dostosowane do liczby zatrudnionych pracowników, stosowanych technologii i rodzajów pracy oraz warunków, w jakich ta praca jest wykonywana.
Ponadto, jest on obowiązany zapewnić wszystkim pracownikom wodę zdatną do picia lub inne napoje, a ich ilość, rodzaj i temperatura powinny być dostosowane do warunków wykonywania pracy i potrzeb fizjologicznych pracowników.
Miejsce czerpania wody zdatnej do picia, musi znajdować się w odległości maksymalnie 75 metrów od stanowiska pracy.
UWAGA: Woda „z kranu” może być uznana za zdatną do picia, o ile sposób jej poboru jest zgodny z przepisami Rozporządzenia, tj. przede wszystkim krany i umywalki muszą znajdować się w innym pomieszczeniu niż ustępy. Zbiorniki, przewody i miejsca czerpania wody powinny być także zabezpieczone przed zanieczyszczeniem lub zakażeniem, a samo źródło wody kranowej musi spełniać odpowiednie warunki higieniczno-sanitarne.
Zapewnienie optymalnych warunków w pomieszczeniach pracy
Zasady dotyczące temperatury, obiegu powietrza czy nasłonecznienia w pomieszczeniach pracy określa Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Kluczowych informacji w tym zakresie dostarcza Dział III Rozdział 3 Rozporządzenia.
Pomimo braku maksymalnej normy dla temperatury powietrza, istnieje ogólny obowiązek zapewnienia temperatury odpowiedniej do rodzaju wykonywanej pracy tj. metod pracy i wysiłku fizycznego niezbędnego do jej wykonania.
Ponadto, zgodnie z §31 Rozporządzenia, pomieszczenia i stanowiska pracy powinny być zabezpieczone przed niekontrolowaną emisją ciepła oraz przed napływem gorącego powietrza z zewnątrz czy nadmiernym nagrzewaniem się np. poprzez stosowanie rolet czy żaluzji na oknach i świetlikach.
Zgodnie z §32 tego Rozporządzenia w pomieszczeniach pracy powinna być zapewniona wymiana powietrza wynikająca z potrzeb użytkowych i funkcji tych pomieszczeń, bilansu ciepła i wilgotności oraz zanieczyszczeń stałych i gazowych. Funkcję tę może spełniać klimatyzacja, wentylacja mechaniczna, rekuperacja czy nawet otwierane lub uchylane okna i świetliki zapewniające naturalny obieg powietrza.
Pamiętać należy również o regularnym serwisowaniu i konserwacji wymienionych wyżej urządzeń, tak aby powietrze doprowadzane za ich pomocą było wolne od szkodliwych pyłów i zanieczyszczeń, co wynika wprost z §35 ust. 1 Rozporządzenia.
Ważne jest również odpowiednie ustawienie parametrów np. klimatyzacji, aby nie doprowadzić do nadmiernego wyziębienia stanowisk pracy, a strumień powietrza nie był skierowany bezpośrednio na stanowisko. Okna i świetliki powinny być otwierane w taki sposób, by nie powodowało to przeciągów czy przegrzewania się pomieszczeń.
W przypadku stosowania systemów recyrkulacji powietrza, należy mieć pewność, że nie obejmują one pomieszczeń w których występują zagrożenia biologiczne i chemiczne oraz inne substancje niebezpieczne.
Odpowiednia temperatura i wilgotność w pomieszczeniach pracy ma istotne znaczenie nie tylko dla komfortu, ale przede wszystkim dla zdrowia i zdolności pracowników do bezpiecznego wykonywania obowiązków.
Dodatkowe obowiązki w przypadku pracowników młodocianych oraz operatorów żurawi
W przypadku pracy świadczonej przez pracowników młodocianych, istnieje określony limit maksymalnej temperatury i wilgotności powietrza, który wynosi odpowiednio 30oC oraz 65% RH. Zostało to wyrażone wprost w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac.
Zgodnie z § 11 Rozporządzenia Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 22 października 2018 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy obsłudze żurawi wieżowych i szybkomontujących niedopuszczalne jest obsługiwanie żurawia, jeżeli temperatura w kabinie jest wyższa niż 28°C.
Dodatkowe przerwy oraz przerywany czas pracy
Zgodnie z art. 145 Kodeksu pracy pracodawca może skrócić czas pracy poniżej norm określonych w art. 129 §1 (tj. poniżej 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin, w przeciętnie 5 dniowym tygodniu pracy), jeżeli pracownicy są zatrudnienia w warunkach szczególnie uciążliwych lub szczególnie szkodliwych dla zdrowia, za jakie można uznać wysokie temperatury powietrza. Może to polegać na wprowadzeniu dodatkowych przerw wliczanych do czasu pracy, ale także na obniżeniu wspomnianych norm.
Kodeks pracy w artykule 139 przewiduje także zastosowanie systemu przerywanego czasu pracy, jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją według z góry ustalonego rozkładu przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin.
UWAGA: Przerwy tej nie wlicza się do czasu pracy, jednakże za czas tej przerwy pracownikowi przysługuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia należnego za czas przestoju.
Niezwykle ważne w kontekście wysokich temperatur jest również zapewnienie pracownikom możliwości siedzenia przy wykonywaniu pracy niewymagającej stale pozycji stojącej. Jeżeli zaś praca wymaga stałej pozycji stojącej lub chodzenia należy zapewnić pracownikom możliwość odpoczynku w pobliżu miejsca pracy w pozycji siedzącej, co wynika wprost z §49 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Praca w warunkach letnich, zwłaszcza na otwartej przestrzeni lub
w słabo wentylowanych pomieszczeniach, wymaga odpowiedniej organizacji czasu pracy. Jednym z kluczowych elementów jest zapewnienie pracownikom możliwości korzystania z przerw regeneracyjnych.
Częstsze przerwy pozwalają ograniczyć czas ekspozycji na wysoką temperaturę czy nadmierne nasłonecznienie i zmniejszają ryzyko przegrzania organizmu. Zasady ich udzielania powinny być określone w regulaminie pracy lub w instrukcjach stanowiskowych.
Zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy i przeniesienie pracownika na inne stanowisko
Przykładowo, gdy w mikroklimacie uznanym za gorący, świadczy pracę kobieta w ciąży lub karmiąca piersią, pracodawca powinien ją przenieść na inne stanowisko pracy, na czas trwania tych niekorzystnych warunków.
Obowiązek ten wynika z art. 176 §1 Kodeksu pracy. Kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią nie mogą wykonywać prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią. Przede wszystkim są to prace związane z nadmiernym wysiłkiem fizycznym, w tym ręcznym transportem ciężarów oraz mogące mieć niekorzystny wpływ ze względu na sposób i warunki ich wykonywania na zdrowie kobiet, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią.
Zgodnie z art. 179 §2 Kodeksu pracy, pracodawca zatrudniający pracownicę w ciąży lub karmiącą dziecko piersią przy pracy dla niej wzbronionej jest obowiązany przenieść pracownicę do innej pracy, a jeżeli jest to niemożliwe, zwolnić ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy.
Odzież robocza i ochronna dostosowana do warunków atmosferycznych
Zgodnie z art. 237⁶ §1 i §3 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikom nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej, zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych czynników środowiska pracy. Do takich czynników należy także wysoka temperatura oraz wilgotność powietrza.
Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP zobowiązuje pracodawcę
do zapewnienia środków ochrony indywidualnej odpowiednich do występujących zagrożeń oraz dostosowanych do warunków atmosferycznych.
W praktyce przy doborze odzieży roboczej i ochronnej należy uwzględniać:
- temperaturę i wilgotność powietrza,
- czas przebywania pracownika na zewnątrz,
- charakter i intensywność wykonywanej pracy.
Ocena ryzyka zawodowego i szkolenia
Fale upałów pojawiające się w okresie letnim powinny być uwzględniane w ocenie ryzyka zawodowego. Pracodawca powinien zidentyfikować zagrożenia związane z wysoką temperaturą, takie jak ryzyko przegrzania, udaru cieplnego, nasilenia objawów przy chorobach układu krążenia czy obniżonej koncentracji.
Istotnym elementem profilaktyki są również szkolenia oraz instruktaże sezonowe. Pracownicy powinni być informowani o objawach przegrzania, odwodnienia, udaru oraz konieczności zgłaszania złego samopoczucia.
Organizacja pracy i dokumentacja
W okresie letnim zaleca się planowanie pracy, w sposób ograniczający wykonywanie prac na zewnątrz w najcieplejszych porach dnia oraz stosowanie rotacji pracowników. Należy również zadbać o jak najłatwiejszy dostęp do wody zdatnej do picia.
Pracodawca powinien posiadać aktualną dokumentację dotyczącą organizacji pracy
w warunkach letnich, w szczególności:
- ocenę ryzyka zawodowego,
- zasady i miejsca wydawania zimnej wody / napojów profilaktycznych,
- instrukcje pracy w wysokich temperaturach,
- sposób powiadamiania o zaprzestaniu prac czy rozpoczęciu przerwy.
Podsumowanie
Zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w okresie letnich upałów wymaga od pracodawcy kompleksowego podejścia, obejmującego zarówno kwestie techniczne, organizacyjne, jak i profilaktyczne.
Przestrzeganie obowiązujących przepisów oraz stosowanie dobrych praktyk pozwala ograniczyć ryzyko zagrożeń, chronić zdrowie pracowników i zapobiegać wypadkom przy pracy.
Zachęcamy Państwa do obejrzenia rozmowy z dr. Karolem Łapińskim, p.o. Okręgowym Inspektorem Pracy w Białymstoku w programie „Gość Dnia Obiektywu” z dnia 25.06.2026r. (TVP3 Białystok), w którym poruszył on temat ochrony pracowników przed skutkami wysokich temperatur oraz obowiązkach pracodawców z tym związanych.